ઝારખંડ/જંતરમંતર: 7 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ મારી પોસ્ટ ‘કાવડિઓ પર ફૂલ, વિદ્યાર્થીઓ પર લાઠી!’ પર એક ભગતે કોમેન્ટ કરી છે કે “આંદોલન જોવું હોય તો ઝારખંડનું જુઓ, ઝારખંડના આંદોલન વિશે આપના મોઢાંમાં દહીં જામી જાય છે, દિલ્હીના કથિત શિક્ષિત વિધાર્થી સાવ અભણ પણ ન બોલે એવી ગંદી ગાળો બોલી રહ્યા હતા, ભારતની સેના વિશે અભદ્ર ઉચ્ચારણ કરી રહ્યા હતા પણ આ વિશે આપ એક શબ્દ પણ નહીં બોલો, સાહેબ આ તટસ્થ થવાનો ઢોંગ મૂકી દો. આપનો એજન્ડા હોય તો ખુલ્લે આમ આવો, પડદા પાછળ માનવતાવાદી, રેશનલ હોવાનો દંભ બંધ કરો.”
નવી દિલ્હીના જંતર મંતર ખાતે કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) ના વિરોધ પ્રદર્શનથી પ્રેરિત થઈને, ઝારખંડ પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (JPSC) અને ઝારખંડ સ્ટાફ સર્વિસ કમિશન (JSSC) ભરતી પરીક્ષાઓમાં કથિત પેપર લીક અને ગેરરીતિઓ સામે સ્ટેડિયમમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. એપ્રિલમાં યોજાયેલી 14મી ઝારખંડ પબ્લિક સર્વિસ કમિશન કમ્બાઈન્ડ સિવિલ સર્વિસીસ એક્ઝામિનેશન (JPSC CSE) અનિયમિતતાના આરોપોને કારણે આ વિરોધ શરૂ થયો છે. આ વિરોધ પ્રદર્શનોએ હવે એવા ઉમેદવારોને એકસાથે લાવ્યા છે જેમણે વર્ષોથી JPSC અને JSSC દ્વારા આયોજિત અનેક ભરતી પરીક્ષાઓમાં ભાગ લીધો છે.
ઝારખંડના વિદ્યાર્થીઓએ ભરતી પરીક્ષાઓનો વિરોધ કરવાનો નિર્ણય લીધો ત્યારથી, રાંચીના જયપાલ સિંહ મુંડા સ્ટેડિયમ ખાતેના વિરોધ પ્રદર્શન અને જંતર મંતર ખાતેના વિરોધ પ્રદર્શન વચ્ચે સમાનતા જોવા મળી છે. જોકે, દિલ્હીના વિરોધ પ્રદર્શને ઝારખંડના વિરોધીઓને પ્રેરણા આપી હશે, પરંતુ બંને આંદોલનો 6 મુખ્ય રીતે અલગ છે.
[1] સૌપ્રથમ, કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુક અને CJP એ એક સંયુક્ત એકમ તરીકે સેવા આપી, વિરોધીઓને તેમની સામાન્ય માંગણીઓમાં એક સાથે બાંધ્યા, જેમાં તત્કાલીન કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું, અન્ય માંગણીઓ શામેલ હતી. જોકે, રાંચીમાં આંદોલન ખૂબ જ વિભાજિત છે, વિરોધ સ્થળ પર બે અલગ અલગ તબક્કાઓ અને વિવિધ માંગણીઓ સાથે બહુવિધ હિત જૂથો છે. વિદ્યાર્થીઓનો એક સમૂહ 14મી JPSC CSE રદ કરવા, સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI) તપાસ અને મોટા પ્રણાલીગત સુધારાઓની માંગ કરી રહ્યો છે. અન્ય લોકો ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટ, રાજ્ય શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું, ભરતી પરીક્ષા કૌભાંડોમાં દોષિતોને કડક સજા અને આરોપીઓ માટે કડક જામીન શરતોની માંગ કરી રહ્યા છે. બે પાનાનો માંગ પત્ર પણ જારી કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ભૂતકાળની ઘણી પરીક્ષાઓ રદ કરવા અને CBI/ED તપાસ સહિત અન્ય માંગણીઓ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી છે. ઝારખંડનું આંદોલન રાજ્ય સ્તરનું છે, જંતરમંતર ખાતેનું આંદોલન દેશ સ્તરનું હતું. તેથી જંતરમંતર ખાતે સેલિબ્રિટી આવે તેમજ તેની સોશિયલ મીડિયા પર વધુ ચર્ચા થાય તે સ્વાભાવિક હતું.
[2] બીજો મોટો તફાવત એ છે કે જંતર-મંતર પર વિરોધ મુખ્યત્વે જેન ઝી પ્રભુત્વ ધરાવતો અને નેતૃત્વ કરતો વિરોધ હતો. વ્યક્તિગત રીતે અસરગ્રસ્ત લોકોની સરેરાશ ઉંમર 14 થી 29 વર્ષની વય શ્રેણીમાં હતી. જોકે, રાંચીમાં, 20 થી 30 વર્ષની ઉંમરના અને 40 વર્ષની ઉંમરના વિરોધીઓએ પરીક્ષા પ્રક્રિયા સાથે વ્યક્તિગત ફરિયાદો શેર કરી છે. JPSC અને JSSC પરીક્ષાઓ માટે મહત્તમ વય મર્યાદા બદલાય છે પરંતુ 35 થી 40 વર્ષની વચ્ચે હોય છે.
[3] ત્રીજો તફાવત એ છે કે તેઓ કયા કારણ માટે લડી રહ્યા છે? જ્યારે દિલ્હીનો વિરોધ મોટાભાગે NEET પેપર લીકની આસપાસ કેન્દ્રિત હતો, ત્યારે ઝારખંડનો વિરોધ ફક્ત એક પરીક્ષા અથવા એક કથિત અનિયમિતતા સુધી મર્યાદિત નથી. વિદ્યાર્થીઓએ પેપર લીક, બેકડોર ભરતી, કટ-ઓફ માર્ક્સ જાહેર ન કરવા અને OMR શીટ્સમાં છેડછાડ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે, જેમાં અન્ય બાબતોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
તેઓ કહે છે કે ભરતી પરીક્ષાઓ ઘણીવાર JPSC અને JSSC દ્વારા જારી કરાયેલા કેલેન્ડરનું પાલન કરતી નથી. વધુમાં, જ્યારે તે યોજાય છે, ત્યારે તે કાં તો કથિત અનિયમિતતા અને પેપર લીકને કારણે રદ કરવામાં આવે છે, અથવા કોર્ટમાં પહોંચી જાય છે.
[4] ચોથો તફાવત વિરોધ પ્રદર્શનોમાં વપરાતા બેનરોમાં રહેલો છે. જનરલ ઝેડ મીમ્સ પર મોટા થયા હોવાથી, જંતર-મંતર પર પોસ્ટરો અને પ્લેકાર્ડ્સ બધા જ ઉત્તમ મીમ ભાષામાં હતા. રાંચીના વિરોધમાં, પ્લેકાર્ડ્સ અને પોસ્ટરો વધુ પરંપરાગત છે. મુખ્ય સ્ટેજની નજીક, વિરોધીઓએ હાથથી લખેલા પોસ્ટરો લટકાવ્યા છે જેમાં સૂત્રો લખેલા છે: ‘ન્યાય નહીં તો આંદોલન જારી રહેગા’ અને ‘પેપર લીક ધાંધલી બરદાસ્ત નહીં! યુવા જાગે હૈ, અબ આર પાર હોગા.’
[5] પાંચમો તફાવત વિરોધની ભાષાનો છે. ઝારખંડના વિરોધીઓ તેમજ રાજકીય નેતાઓ ભાર મૂકે છે કે તેમના વિરોધમાં કોઈના વિરુદ્ધ કોઈ અપશબ્દો કે અપશબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. તેઓ ખાતરી કરી રહ્યા છે કે સ્થળ પર અપશબ્દોનો ઉપયોગ ન થાય. તિરંગા કૂચ પહેલાં, વિરોધ પાછળની મુખ્ય ટીમના સભ્યોએ સભ્યોને કૂચ દરમિયાન યોગ્ય ભાષાનો ઉપયોગ કરવા વિનંતી કરી. બીજી બાજુ, જંતર-મંતર પર વિરોધીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી ભાષા, વિરોધ દરમિયાન અને પછી પણ ચર્ચાનો વિષય રહી છે. ઝારખંડના વિરોધીઓ કહે છે કે તેમના આંદોલનની ભાષા તેમને દિલ્હીના વિરોધ પ્રદર્શનથી અલગ પાડે છે.
[6] ઝારખંડમાં ઝારખંડ મુક્તિ મોરચા (JMM), કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD) ના ગઠબંધનની (ઇન્ડિયા ગઠબંધન) સરકાર છે. હેમંત સોરેન મુખ્યમંત્રી છે. એટલે ભગતડાઓ ઝારખંડ આંદોલન વિશે કેમ બોલતા નથી? એવો દેકારો કરે છે. વિરોધ મુદ્દા આધારિત છે. સરકાર ક્યા પક્ષની છે તે મહત્વનું નથી. ખોટી નીતિઓ સામે વિરોધ હોવો જોઈએ, સરકાર ભાજપની હોય કે કોંગ્રેસની. પરંતુ સરકાર આંદોલનકારીઓ સાથે કેવો વ્યવહાર કરે છે તે મુદ્દો અગત્યનો છે. શું ઝારખંડ સરકારે ઝારખંડના આંદોલનકારીઓને દેશદ્રોહી કહ્યા? ટુકડે ટુકડે ગેંગના કહ્યા? પાકિસ્તાની/ ચીની ફંડેડ કહ્યા? આંદોલનજીવી કહ્યા? ટોઈલેટ બંધ કરવી દીધા? આંદોલન સ્થળે પાણી/ ખોરાકનો પુરવઠો બંધ કરાવી દીધો? પેલેટ ગનનો ઉપયોગ કર્યો? સાદા વેશમાં ગુંડાઓને તૈનાત કર્યા? ઝારખંડ સરકારનો આંદોલન કારીઓ પ્રત્યે અભિગમ નકારાત્મક નથી. મુખ્યમંત્રી હેમંત સોરેને વિદ્યાર્થીઓ સાથેના વિવાદને ઉકેલવા માટે વાતચીતના દ્વાર ખુલ્લા મૂક્યા છે. સરકાર દ્વારા એસડીઓ (SDO) અને એડીએમ (ADM) સ્તરના અધિકારીઓને જયપાલ સિંહ સ્ટેડિયમ મોકલીને વિદ્યાર્થીઓને ચર્ચા માટે પ્રતિનિધિમંડળ મોકલ્યું છે. સરકાર દ્વારા વિદ્યાર્થીઓની માંગણીઓ સાંભળવા અને તેનો યોગ્ય ઉકેલ લાવવા માટે એક મંત્રીસ્તરીય/ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે. ગેરરીતિઓની તપાસ રાજ્યની ક્રાઈમ ઇન્વેસ્ટિગેશન ડિપાર્ટમેન્ટ (CID)ને સોંપવામાં આવી છે. તપાસ દરમિયાન અત્યાર સુધીમાં અનેક લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે અને શંકાસ્પદ સ્થળો પર દરોડા પાડવામાં આવ્યા છે. ઝારખંડ પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (JPSC) ના અધ્યક્ષે નિષ્પક્ષ તપાસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું છે, અને સરકારે પરીક્ષાઓ મોકૂફ રાખવા નિર્ણયો લીધા છે. જો આંદોલનકારીઓને દેશદ્રોહી ન માનો તો જ ઉકેલ શક્ય છે !
BY: રમેશ સવાણી [7 ઓગસ્ટ 2026]
