નવીન: દર વર્ષે ૫મી જૂનના રોજ આખું વિશ્વ ‘વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ’ ઉજવે છે. કોન્ફરન્સ હોલના એર કન્ડિશન્ડ રૂમમાં બેસીને ગ્લોબલ વોર્મિંગ પર લાંબી ચર્ચાઓ થાય છે, સેમિનારો યોજાય છે અને સ્લોગનો લખાય છે. પરંતુ, શું સાચા અર્થમાં પર્યાવરણની રક્ષા માત્ર કાગળ પર કે સોશિયલ મીડિયાના સ્ટેટસ પૂરતી સીમિત છે? ના. જો સાચું પર્યાવરણ બચાવવું હોય, તો આપણે એસી રૂમમાંથી બહાર નીકળીને દક્ષિણ ગુજરાતના ડાંગ, વલસાડ, તાપી અને વાંસદાના જંગલો તરફ નજર કરવી પડશે, જ્યાં સદીઓથી આદિવાસી સમાજ કોઈ પણ આધુનિક ડિગ્રી વગર પર્યાવરણના સાચા રક્ષક તરીકે જીવી રહ્યો છે.
વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ: રૂપરેખા અને વૈશ્વિક મહત્વ
વર્ષ ૧૯૭૨માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા માનવ પર્યાવરણ પર સ્ટોકહોમ કોન્ફરન્સ દરમિયાન આ દિવસની ઉજવણી નક્કી થઈ અને ૧૯૭૪થી દર વર્ષે એક ચોક્કસ થીમ સાથે આ દિવસ ઉજવાય છે. આ દિવસની રૂપરેખા એ જ છે કે માનવજાતને એ વાતનો અહેસાસ કરાવવો કે પૃથ્વી માત્ર મનુષ્યો માટે નથી, પરંતુ કરોડો જીવજંતુઓ, વનસ્પતિ અને પશુ-પક્ષીઓનું પણ આના પર સરખું જ દેવું છે. આજે પ્રદૂષણ, જંગલોનો વિનાશ અને સિમેન્ટના જંગલોના કારણે ઋતુચક્ર ખોરવાયું છે. ઉનાળામાં અસહ્ય ગરમી અને ચોમાસામાં ક્યાંક પૂર તો ક્યાંક દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે. આ વૈશ્વિક કટોકટી વચ્ચે આપણી પાસે માત્ર એક જ વિકલ્પ બચ્યો છે: *”કાં તો પ્રકૃતિ સાથે સહ-અસ્તિત્વ સ્વીકારો, કાં તો વિનાશ વહોરો.”
પર્યાવરણ બચાવવામાં આદિવાસીઓનું પ્રદાન અને જીવનશૈલી
વૈજ્ઞાનિકો જેને આજે ‘સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ’ (ટકાઉ વિકાસ) કહે છે, તે આદિવાસીઓની ગર્ભિત જીવનશૈલી છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિ એ પ્રકૃતિ-પૂજક સંસ્કૃતિ છે. તેઓ જંગલના લાકડાં, નદીના પાણી કે જમીનને ક્યારેય માત્ર ‘સંસાધન’ કે કમાણીનું સાધન નથી ગણતા, તેઓ તેને ‘દેવ’ માને છે. પ્રકૃતિની પૂજા: તેઓ વાઘદેવ, નાગદેવ, માવલી માતા (ધરતી માતા) ની પૂજા કરે છે. આ પૂજા પાછળનો ગૂઢ અર્થ એ છે કે જે આપણને પાળે છે, તેનું રક્ષણ કરવું એ આપણી ધાર્મિક અને નૈતિક ફરજ છે. મર્યાદિત ઉપયોગ: આદિવાસી ક્યારેય લીલું વૃક્ષ કાપતો નથી. જંગલમાંથી માત્ર એટલું જ સૂકું લાકડું કે ફળ-ફૂલ લેશે જેટલી તેની રોજની જરૂરિયાત હોય. સંગ્રહખોરીની માનસિકતાનો અભાવ જ પર્યાવરણને બચાવે છે.
દક્ષિણ ગુજરાતના ફેફસાં: ડાંગ, વાંસદા, વલસાડ અને તાપીના જંગલો
દક્ષિણ ગુજરાતનો આ પટ્ટો એટલે કુદરતનો અણમોલ ખજાનો. સાગ, સાદડ, વાંસ, મહુડા અને ખેરના વૃક્ષોથી લચેલા આ જંગલો ગુજરાતના વાતાવરણને શુદ્ધ રાખવામાં સૌથી મોટો ભાગ ભજવે છે. ડાંગ અને વાંસદાના જંગલો: ડાંગ એ ગુજરાતનો સો ટકા આદિવાસી અને સૌથી વધુ વન આચ્છાદિત જિલ્લો છે. વાંસદા નેશનલ પાર્ક જૈવ-વિવિધતાથી ભરપૂર છે. અહીંના વાંસના ઝુંડ હવામાંથી વિપુલ પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષીને ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે. તાપી અને વલસાડની ગિરિમાળાઓ: કપરાડા અને ધરમપુરના જંગલો જેને ‘ગુજરાતનું ચેરાપુંજી’ કહેવાય છે, ત્યાં થતો અતિભારે વરસાદ આ ગાઢ જંગલોને આભારી છે. તાપી નદીના કિનારે વસેલી સંસ્કૃતિ જળ અને જંગલના સમન્વયનું જીવંત ઉદાહરણ છે.
પર્યાવરણ બચાવવા માટે આદિવાસીઓની વિશેષ પ્રવૃત્તિઓ અને પગલાં
દક્ષિણ ગુજરાતના આદિવાસીઓએ જંગલોને ઉદ્યોગપતિઓ અને ગેરકાયદેસર કટીંગ કરનારાઓથી બચાવવા માટે અદ્ભુત લોક-આંદોલનો અને પરંપરાઓ જીવંત રાખી છે: 1. ‘દેવરાઈ’ અથવા પવિત્ર વન (Sacred Groves): ડાંગ અને વલસાડના અંતરિયાળ ગામોમાં જંગલના અમુક ભાગને ‘દેવ ગણીને’ આરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાંથી એક પાંદડું તોડવાની પણ મનાઈ હોય છે. જેના કારણે ત્યાં સેંકડો વર્ષ જૂની વનસ્પતિઓ આજે પણ સુરક્ષિત છે. 2. જંગલ સુરક્ષા સમિતિઓ: સરકારી વન વિભાગની સાથે મળીને સ્થાનિક આદિવાસી યુવાનો સ્વયંભૂ ‘જંગલ બચાવો’ મંડળો ચલાવે છે. તેઓ રાત્રે લાકડા ચોરોથી જંગલનું રક્ષણ કરવા ચોકીદારી કરે છે. 3. ઓર્ગેનિક ખેતી અને રાગી (નાગલી) નું વાવેતર: રસાયણો વાપરીને જમીન બગાડવાને બદલે ડાંગના આદિવાસીઓ આજે પણ ગાયના છાણના ખાતરથી નાગલી, વરાઈ અને અડદ જેવા પાક લે છે, જે જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખે છે. 4. બીજ બેંક (Seed Bank): અહીંની આદિવાસી મહિલાઓ જંગલની લુપ્ત થતી ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓના બીજ ભેગા કરી તેનું જતન કરે છે અને ચોમાસાની શરૂઆતમાં જંગલમાં તેનું કુદરતી વાવેતર કરે છે.
પર્યાવરણ અનુસંધાને થઈ રહેલી સરકારી અને સામાજિક કામગીરી
હાલમાં આ વિસ્તારોમાં પર્યાવરણ સંતુલન માટે સરાહનીય પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે: ઇકો-ટુરિઝમ (Eco-Tourism): સાપુતારા, કિલાડ, મહાલ અને પૂર્ણા સેન્ચુરી જેવા સ્થળોએ ઇકો-ટુરિઝમ વિકસાવીને પ્રકૃતિને નુકસાન કર્યા વગર પ્રવાસીઓને પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃત કરવામાં આવી રહ્યા છે. પ્લાસ્ટિક મુક્તિ અભિયાન:* ડાંગને પ્લાસ્ટિક મુક્ત અને ૧૦૦% ઓર્ગેનિક જિલ્લો બનાવવા માટે સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર અને આદિવાસીઓ ખભેખભા મિલાવીને કામ કરી રહ્યા છે.
નિષ્કર્ષ
આપણે ગમે તેટલી પ્રગતિ કરી લઈએ, ગમે તેટલા આધુનિક બની જઈએ, પણ આપણે એ ન ભૂલવું જોઈએ કે આપણે પ્રકૃતિના સંતાનો છીએ, તેના માલિક નથી. ગ્લોબલ વોર્મિંગના આ યુગમાં જો પૃથ્વીને બચાવવી હશે, તો કાગળ પરના પર્યાવરણ દિવસને બદલે આદિવાસીઓની જીવનશૈલીને અપનાવવી પડશે. વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ વિનાશના ભોગે નહિ. આ વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસે આવો આપણે દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રકૃતિપુત્રો પાસેથી પ્રેરણા લઈએ અને સંકલ્પ કરીએ: જેમ આદિવાસીઓ જંગલને પોતાનું ઘર માને છે, તેમ આપણે પણ આ પૃથ્વીને આપણું ઘર માનીએ. એક છોડ વાવીએ નહિ, તેને મોટો કરીને વટવૃક્ષ બનાવીએ.” સિમેન્ટના જંગલો વસાવીને ક્યારેય શુદ્ધ ઓક્સિજનની આશા ન રાખી શકાય, સાચું સુખ અને સ્વાસ્થ્ય તો કુદરતના શરણમાં જ મળે છે.” કુદરત આપણી જરૂરિયાતો પુરી કરી શકે છે, લોભ નહિ. ચાલો, આદિવાસી સંસ્કૃતિની જેમ પ્રકૃતિના રક્ષક બનીએ, ભક્ષક નહિ.”
BY: PI કિરણ પાડવી
