દક્ષિણ ગુજરાત: ભારતના આદિવાસી સમુદાયો, જેમની સંસ્કૃતિ મૂળભૂત રીતે પ્રકૃતિ પૂજા પર આધારિત છે, તેમના પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓમાં ઝડપી બદલાવનો સામનો કરી રહ્યા છે. ડુંગર, નદીઓ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને ખેતરો જેવા કુદરતી તત્વોને પૂજવાની તેમની પ્રાચીન પદ્ધતિઓ હવે આધુનિકીકરણ અને અન્ય ધર્મોના પ્રભાવ હેઠળ બદલાઈ રહી છે. બજારમાં મળતા ‘કેલેન્ડર આર્ટ’ અને છાપેલા ફોટાઓનું વધતું ચલણ આદિવાસીઓની આગવી ઓળખને અસર કરી રહ્યું છે, જેનાથી તેમની નિરાકાર પૂજા પદ્ધતિઓ સાકાર અને વ્યાપારિક રૂપમાં પરિવર્તિત થઈ રહી છે. 
રાઠવા સમાજના આગેવાનો કહે છે કે આદિવાસી સમુદાયોની પરંપરાગત પૂજા પદ્ધતિઓમાં લાકડાના સ્તંભો, માટીની મૂર્તિઓ અને કુદરતી પ્રતીકોનું મહત્વ રહ્યું છે, જે તેમના પૂર્વજોની આરાધના અને પ્રકૃતિ સાથેના જોડાણને દર્શાવે છે. પરંતુ આધુનિક સમયમાં, શહેરીકરણ, માસ મીડિયા અને વ્યાપારિક સંસ્કૃતિના કારણે આ પ્રતીકો ગૌણ બની રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓડિશાના રુરકેલા જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં આદિવાસીઓની ધાર્મિક પ્રથાઓમાં મોટો બદલાવ જોવા મળ્યો છે, જ્યાં તેઓ પરંપરાગત ધર્મને છોડીને ક્રિશ્ચિયન અથવા હિન્દુ પદ્ધતિઓ અપનાવી રહ્યા છે. અભ્યાસમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે મોડર્નાઇઝેશન તેમની સાંસ્કૃતિક ઓળખને નષ્ટ કરી રહ્યું છે, જેનાથી યુવા પેઢી તેમના વારસાના જ્ઞાનથી વંચિત થઈ રહી છે.
કેલેન્ડર આર્ટનું વધતું પ્રભાવ પણ આ બદલાવમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ભારતમાં કેલેન્ડર આર્ટની શરૂઆત 19મી સદીમાં થઈ, જેમાં ધાર્મિક અને પૌરાણિક ચિત્રોને વ્યાપારિક રીતે ઉત્પાદિત કરવામાં આવ્યા. આ કેલેન્ડર્સમાં હિન્દુ દેવી-દેવતાઓના ચિત્રો, જેમ કે રામ, કૃષ્ણ અને લક્ષ્મી,ને આધુનિક અને આકર્ષક રૂપમાં દર્શાવવામાં આવે છે, જે આદિવાસી ઘરોમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છે. આનાથી તેમની નિરાકાર પૂજા, જેમાં કોઈ મૂર્તિ અથવા ચિત્રની જરૂર નથી, તે સાકાર પૂજા તરફ વળી રહી છે. અભ્યાસકર્તાઓ જણાવે છે કે આ કેલેન્ડર આર્ટે દેવતાઓને મંદિરોમાંથી ઘરોમાં લાવ્યા છે, પરંતુ તેનાથી આદિવાસીઓની અનન્ય સાંસ્કૃતિક વારસોને નુકસાન પહોંચી રહ્યું છે.
આદિવાસી વિસ્તારોમાં આ બદલાવના કારણોમાં શિક્ષણ, મીડિયા અને આર્થિક વિકાસનો સમાવેશ થાય છે. એક અભ્યાસમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે યુવા આદિવાસીઓ શહેરો તરફ વલણ કરી રહ્યા છે, જેનાથી તેમની પરંપરાગત જ્ઞાન અને પ્રથાઓ ખોવાઈ રહી છે. જો કે, કેટલાક સમુદાયોમાં આ પરિવર્તનને સકારાત્મક તરીકે જોવામાં આવે છે, કારણ કે તે આર્થિક સશક્તિકરણ અને શિક્ષણની તકો પૂરી પાડે છે. પરંતુ વિશેષજ્ઞો ચેતવણી આપે છે કે આ બદલાવને નિયંત્રિત કરવા માટે સસ્ટેનેબલ વિકાસની જરૂર છે, જે તેમની ઓળખને જાળવી રાખે.
આ વિષય પર વધુ અભ્યાસ અને જાગૃતિની જરૂર છે, જેથી આદિવાસી સમુદાયો તેમની પરંપરાઓને જાળવી રાખીને આધુનિક વિશ્વમાં સમાવિષ્ટ થઈ શકે. સરકાર અને સામાજિક સંસ્થાઓએ આ દિશામાં પગલાં લેવા જોઈએ, જેથી ભારતની વિવિધતા જળવાઈ રહે.
