મહારાષ્ટ્ર: બોમ્બે હાઈકોર્ટની પણજી ડિવિઝન બેન્ચમાં, જસ્ટિસ વાલ્મિકી મેનેઝેસ અને અમિત જામસાંડેકરે 30 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ, ગોવાના સાંતાક્રુઝ વિધાનસભા મતવિસ્તારના અરજદાર પરેશ સલગાંવકરના પરિવારના છ સભ્યોના નામ મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવા સંબંધિત કેસની સુનાવણી કરતા કહ્યું હતું કે “SIRએ લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની કલમ-22 ને અસરકારક રીતે સસ્પેન્ડ કરી દીધી છે અને તેને સોફ્ટવેર સિસ્ટમથી બદલી નાખી છે. ચૂંટણી પંચ આ કેવી રીતે કરી શકે? કાયદો સર્વોચ્ચ છે, સોફ્ટવેર નહીં. ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સોફ્ટવેર નહીં, કાયદા અને નિયમો સર્વોપરી છે. SIR દરમિયાન એવી સિસ્ટમ બનાવી શકાતી નથી જે લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 અને મતદારો નોંધણી નિયમો, 1960 ની જોગવાઈઓને અસરકારક રીતે સસ્પેન્ડ કરે.”
અરજદાર પરેશ સલગાંવકર અને તેમના પરિવારના પાંચ સભ્યોએ જણાવ્યું હતું કે “SIR શરૂ થાય તે પહેલાં તેઓ એક જ મતવિસ્તારમાં નવા ઘરમાં રહેવા ગયા હતા. બૂથ લેવલ ઓફિસરે તેમને તેમની માહિતી અપડેટ કરવા માટે ફોર્મ-8 સબમિટ કરવા કહ્યું હતું. જ્યારે આ ફોર્મ્સ પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે અરજદારોના મતદાર ફોટો ઓળખ કાર્ડનો કોઈ રેકોર્ડ મળ્યો ન હતો, જેના કારણે તેમના નામ યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.”
ચૂંટણી પંચનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા એડવોકેટ ગૌરીશ અગ્નિએ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે “સિસ્ટમે SIR ગણતરી પ્રક્રિયા દરમિયાન ફોર્મ 8 ની પ્રક્રિયા કરવાની મંજૂરી આપી ન હતી.પરિવારને બાદમાં નવા મતદાર તરીકે સમાવવા માટે ફોર્મ-6 ભરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ પરિવારે તેમ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.”
કોર્ટે કહ્યું કે “જો કાયદામાં ફોર્મ 8 અસ્તિત્વમાં છે અને પરિવારે તેને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં સબમિટ કર્યું હતું, તો ચૂંટણી સોફ્ટવેર તેને સ્વીકારતું ન હોવાથી તેને કેમ સ્વીકારવામાં આવ્યું નહીં? જો આ તમારા સોફ્ટવેરમાં સમસ્યા છે, તો તે મતદાર યાદીમાંથી કેવી રીતે ગાયબ કરી શકાય? આખો દેશ આવી સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યો છે અને ચૂંટણી પંચે ઉકેલ શોધવાની જરૂર છે. SIR પ્રક્રિયાએ લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની કલમ 22 અને સંબંધિત નિયમોને અસરકારક રીતે સ્થગિત કર્યા છે, તેમને સોફ્ટવેર કાર્યક્ષમતાથી બદલી નાખ્યા છે. ERO પાસે સોફ્ટવેર પર જરૂરી અધિકાર હોવો જોઈએ. ERO એ ફક્ત તૃતીય પક્ષ અથવા સોફ્ટવેરની સૂચનાઓ પર આધાર રાખવો જોઈએ નહીં. ERO પાસે સોફ્ટવેરની ‘ચાવી’ હોવી જોઈએ જેથી તે તેના વૈધાનિક આદેશ અનુસાર નામો ઉમેરવા, કાઢી નાખવા અથવા સુધારવા માટે કામગીરી કરી શકે. જો ERO તકનીકી સિસ્ટમના આદેશો પર નિર્ભર અને લાચાર બની જાય છે, તો આ યોગ્ય સિસ્ટમ નથી.પહેલા કાયદાનું પાલન કરવું જોઈએ, અને પછી ટેકનોલોજી અમલમાં આવશે. સમગ્ર સિસ્ટમ મતદારના શ્રેષ્ઠ હિતમાં કાર્ય કરવી જોઈએ. કોઈ પણ લાયક મતદાર મતદાર યાદીમાંથી બાકાત ન રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી ચૂંટણી પંચની છે. કોઈ વ્યક્તિને મતદાર યાદીમાંથી તેનું નામ દૂર કરતા પહેલા સુનાવણીની તક કેમ આપવામાં આવતી નથી? મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરતા પહેલા વ્યક્તિને પોતાનો કેસ રજૂ કરવાની તક પૂરી પાડવી એ કાયદાની મૂળભૂત આવશ્યકતા છે. SIR એવી રીતે હાથ ધરી શકાય નહીં જે હાલના કાયદા અને નિયમોને અસ્થાયી રૂપે બાયપાસ કરે. SIR કાયદાથી સ્વતંત્ર સ્વતંત્ર પ્રક્રિયા ન હોઈ શકે. SIRએ સંબંધિત નિયમો અને કાયદાની જોગવાઈઓનું પાલન કરવું જોઈએ. ચૂંટણી સુધારણા ગમે તેટલી વાર કરવામાં આવે, તે એવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરી શકે નહીં કે જ્યાં મતદારો ફોર્મ 6, ફોર્મ 7, અથવા ફોર્મ 8 દ્વારા આપવામાં આવેલા તેમના કાનૂની અધિકારોનો ઉપયોગ જ ન કરી શકે. આ છ વ્યક્તિઓએ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હોવાથી, એ નક્કી કરવું મહત્વપૂર્ણ છે કે કેટલા વધુ મતદારો કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે પરંતુ કોર્ટ સુધી પહોંચી શક્યા નથી. આ ચિંતા ફક્ત એક પરિવારની સમસ્યાથી આગળ વધે છે. જો કોઈ ટેકનિકલ વ્યવસ્થા મોટી સંખ્યામાં પાત્ર મતદારોના નામોને અસર કરી શકે છે, તો ચૂંટણી પંચે સિસ્ટમની સમીક્ષા કરવી પડશે. નામ દૂર કરતા પહેલા વ્યક્તિને સાંભળવાની તક આપવી જરૂરી છે.”
BY: રમેશ સવાણી[1 ઓક્ટોબર 2026]
