ડૉ. રામદયાલ મુંડાનું જાણીતું કથન “આદિવાસીને તેની જમીનથી અલગ કરી દો, તે શ્વાસ લેવાનું બંધ કરી દેશે” માત્ર શબ્દો નથી, પરંતુ આદિવાસી સમાજ અને તેમની માતૃભૂમિ વચ્ચેના ઊંડા સાંસ્કૃતિક, આર્થિક અને સામાજિક સંબંધોની વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે.
આદિવાસી સમુદાય માટે જમીન એ માત્ર મિલકત કે આજીવિકાનું સાધન નથી, પરંતુ તેમની ઓળખ, પરંપરા અને અસ્તિત્વનો આધાર છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિ પ્રકૃતિ સાથે ઓતપ્રોત છે. તેમની પૂજા પદ્ધતિ, તહેવારો અને સંગીત જંગલ અને જમીન સાથે જોડાયેલાં છે. ખેતી અને વનપેદાશો જ તેમની રોજીરોટીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. જમીન છીનવાઈ જતાં તેઓ બેરોજગાર બની જાય છે.
વિકાસ યોજનાઓ, ખાણકામ અને ઔદ્યોગિકીકરણના નામે આદિવાસીઓને તેમની મૂળ જમીન પરથી હટાવવામાં આવે છે, જેનાથી તેમની પરંપરાગત જીવનશૈલી નષ્ટ થાય છે. પોતાની જમીન છોડ્યા પછી આદિવાસીઓ શહેરોમાં મજૂર બનીને રહી જાય છે, જ્યાં તેઓ પોતાની ભાષા, સંસ્કૃતિ અને ઓળખ ગુમાવી બેસે છે. ડૉ. રામદયાલ મુંડાનો આ વિચાર આજે પણ એટલો જ પ્રસ્તુત છે. આદિવાસી સમાજના હકો અને તેમની જમીનનું રક્ષણ કરવું એ માત્ર કાનૂની બાબત નથી, પરંતુ એક આખી સંસ્કૃતિ અને માનવતાને જીવંત રાખવાનો પ્રશ્ન છે.
