‘નફરત ક્યારેય દેશનું નિર્માણ કરતી નથી!’ સોનિયા ગાંધીએ તેમના ‘Belonging: A Journey of Love’ પુસ્તકમાં અટલ બિહારી વાજપેયી વિશે શું લખેલ છે? સરળ ગુજરાતીમાં વાંચો:
“વાજપેયી ભલે અલગ પક્ષના હતા અને તેમની વિચારધારા અલગ હતી, પણ તેઓ ક્યારેય દુશ્મન જેવા નહોતા લાગતા. તેઓ હંમેશા કહેતા હતા કે રાજકારણમાં વિરોધી હોવું એક વાત છે અને દુશ્મન હોવું બીજી વાત છે. વાજપેયી તેમના જીવનભર આ સિદ્ધાંતનું પાલન કર્યું હતું.”
“રાજીવ અને વાજપેયી વચ્ચે સંસદમાં ઉગ્ર દલીલ થઈ હતી. તેમણે એકબીજાને ઘણું કહ્યું હતું. જ્યારે રાજીવ ઘરે પાછા ફર્યા ત્યારે ખૂબ જ નારાજ હતા. મેં તેમને પૂછયું, “તમે આટલા નારાજ કેમ છો? આ રાજકારણ છે.” રાજીવે જવાબ આપ્યો, “સોનિયા, મને વાજપેયી સાથે દલીલ કરવાનું પસંદ નથી કારણ કે તેઓ દિલથી ખૂબ સારા માણસ છે; તેઓ ક્યારેય કોઈનું નુકસાન ઇચ્છતા નથી.”
“જ્યારે રાજીવ ગાંધીની હત્યા કરવામાં આવી, ત્યારે વાજપેયી અમારા ઘરે આવનારા સૌથી પહેલા હતા. તેઓ એક ખૂણામાં શાંતિથી બેઠા. વાજપેયી ફક્ત એટલું જ કહેતા હતા કે, ‘સોનિયા, હું તમારું દુઃખ સમજું છું. જો તમને ક્યારેય કંઈપણની જરૂર હોય, તો કૃપા કરીને મને તમારો ભાઈ માનો અને મને જણાવો.’ તે દિવસે મને પહેલીવાર લાગ્યું કે રાજકારણમાં માનવતા હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે.”
“જ્યારે વાજપેયીની સરકાર પડી અને તેમણે વડા પ્રધાનપદેથી રાજીનામું આપ્યું, ત્યારે મેં તેમને ફોન કર્યો. વાજપેયી ફોન પર હસતાં હસતાં કહેતા હતા : ‘સોનિયાજી, જીત અને હાર તો થાય, પણ સંબંધો તૂટવા ન જોઈએ’. તે દિવસે મને સમજાયું કે વાજપેયીજીએ સત્તા માટે નહીં, પણ દેશ માટે રાજકારણ કર્યું હતું.”
“વાજપેયીજી જ્યારે પણ તક મળે ત્યારે કવિતા સંભળાવતા. એકવાર, એક કાર્યક્રમમાં, તેમણે એક કવિતા સંભળાવી, જેનો અર્થ એ હતો કે ‘તૂટેલા હૃદયને પણ સુધારવું જોઈએ, કે નફરત ક્યારેય દેશનું નિર્માણ કરતી નથી.’ તે કવિતા સાંભળ્યા પછી, આખો હોલ શાંત થઈ ગયો, અને મારી આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
“એકવાર, સંસદમાં ચર્ચા પછી, વાજપેયીએ મને કહ્યું, ‘સોનિયાજી, અમે સંસદમાં વિરોધી છીએ, પણ બહાર, હું હંમેશા તમારો આદર કરીશ.”
“બાજપેયીજી સાથેનો મારો સંબંધ ક્યારેય પાર્ટી જેવો નહોતો; તે હંમેશા મોટા ભાઈ અને નાની બહેન જેવો હતો. જ્યારે વાજપેયીજી બીમાર પડ્યા અને હોસ્પિટલમાં હતા, ત્યારે હું તેમને મળવા ગઈ હતી. વાજપેયીજી બોલી શકતા ન હતા, પરંતુ તેમણે મારો હાથ પકડી રાખ્યો હતો. તે ક્ષણે, મને એવું લાગ્યું કે તેમની નજીકના કોઈ તેમને વિદાય આપી રહી છે.”
“વાજપેયીના અવસાન પછી, હું ઘરે પાછી ફરી અને લાંબા સમય સુધી તેમની કવિતાઓ સાંભળી. મને વિચાર આવ્યો કે જો દરેક નેતા વાજપેયી જેવા હોત, તો આ દેશમાં ક્યારેય નફરતનું રાજકારણ ન હોત.”
“વાજપેયીના મૃત્યુ પછી, રાજકારણમાં શિષ્ટાચાર ગાયબ થઈ ગયો છે. હવે, નેતાઓ એકબીજાને ગાળો આપે છે અને એકબીજાને દુશ્મન માને છે. વાજપેયી રાજકારણમાં એક એવો યુગ હતો જે ક્યારેય પાછો નહીં આવે. હું તેમની વિરોધી હતી, પરંતુ હું તેમને હંમેશા મારા મોટા ભાઈ માનું છું.”
“જ્યારે હું પહેલી વાર કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ બની, ત્યારે ઘણા નેતાઓએ તેમની મજાક ઉડાવી હતી, એમ કહીને કે તેઓ ઇટાલીના છે, હિન્દી જાણતા નથી અને દેશ ચલાવી શકે નહીં. પરંતુ વાજપેયીએ ક્યારેય તેમની મજાક ઉડાવી ન હતી. તેમણે એક મુલાકાતમાં કહ્યું હતું કે ‘સોનિયાજી આ દેશની વહુ છે, અને તેમનો આદર કરવો દરેકની ફરજ છે.’ તે નિવેદન સાંભળીને તેઓ લાંબા સમય સુધી રડ્યા હતા, કારણ કે એક વિપક્ષી નેતાએ મને તે માન આપ્યું હતું જે મારા પોતાના લોકો મને આપી શક્યા ન હતા.”
BY: રમેશ સવાણી [13 નવેમ્બર 2026]
