પત્રકાર એટલે શું ? બધા જાણે છે પણ તેની વ્યાખ્યા કહેવી હોય તો..

નવીન: પત્રકાર એટલે શું ? પત્રકાર એટલે એવી વ્યક્તિ જેનું કામ હોય છે તથ્યો એકઠા કરવા, એની ચકાસણી કરવી, પછી એને સાચા સ્વરૂપમાં લોકો સુધી પહોંચાડવી. એનો ધર્મ હોય છે સત્ય શોધવાનો, ભલે એ સત્ય સત્તા માટે અગવડભર્યું હોય. પત્રકાર કોઈનો ભક્ત નથી હોતો, એ કોઈના દબાણમાં કામ નથી કરતો. એની એક જ નિષ્ઠા હોય છે. તથ્ય અને લોકહિત. દુનિયાના કોઈપણ સ્વસ્થ લોકતંત્રમાં પત્રકારને ‘ચોથો સ્તંભ’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ સત્તાના બાકીના ત્રણ સ્તંભો (કાર્યપાલિકા, ધારાપાલિકા, ન્યાયપાલિકા) પર નજર રાખે છે.

હવે એંકર એટલે શું ? 

એંકર એટલે ટીવી સ્ટુડિયોમાં બેસીને સમાચાર રજૂ કરનારી વ્યક્તિ. મૂળ રૂપે એંકરનું કામ હતું પત્રકારો જે સમાચાર લઈને આવે એને સરળ, સ્પષ્ટ અને આકર્ષક રીતે દર્શકો સુધી પહોંચાડવો. એ એક ‘સૂત્રધાર’ જેવો હોય છે, જે સ્ટુડિયોમાં બેઠેલા નિષ્ણાતો વચ્ચે સંવાદ કરાવે, પ્રશ્નો પૂછે, અને દર્શકોને ઘટનાની સમજ આપે. પણ આજે આ વ્યાખ્યા બદલાઈ ગઈ છે. હવે ઘણા એંકર પત્રકાર નથી રહ્યા, એ તો ‘કોમેન્ટર’ બની ગયા છે જેઓ પોતાનો અભિપ્રાય સમાચાર તરીકે રજૂ કરે છે, પોતાનો એજંડો ચલાવે છે, અને સવાલ પૂછવાની જગ્યાએ પોતે જ ચુકાદો આપી દે છે.

પત્રકાર અને એંકર વચ્ચેનો મૂળભૂત ભેદ છે……. આ બંને વચ્ચેનો ભેદ એટલો સરળ છે કે જેટલો ‘તથ્ય’ અને ‘અભિપ્રાય’ વચ્ચે છે. પત્રકાર તથ્યો શોધે છે, એકઠા કરે છે, ચકાસે છે, અને પછી એને રજૂ કરે છે. એંકર એ તથ્યોને રજૂ કરવાનું માધ્યમ છે. પરંતુ જ્યારે એંકર પોતે જ તથ્યો બનાવવા લાગે, એની ચકાસણી કર્યા વિના જ પોતાનો અભિપ્રાય ‘સમાચાર’ તરીકે વેચવા લાગે, ત્યારે એ ભેદ ભૂંસાઈ જાય છે. પત્રકારની ઓળખ એની ‘જવાબદારી’ છે એ જે કહે છે એના પુરાવા એની પાસે હોય છે, એ ખોટા સમાચાર આપે તો એની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. એંકરની વાત જુદી છે એ ‘કોમેન્ટરી’ કરે છે, એટલે એને કહેવાની છૂટ હોય છે કે ‘આ મારો અભિપ્રાય છે’, પણ જ્યારે એ જ અભિપ્રાયને ‘સમાચાર’ તરીકે રજૂ કરે, ત્યારે એ જવાબદારીથી બચી જાય છે.

પત્રકારના સાર્વત્રિક મૂલ્યો જેને દુનિયા ના દરેક પ્રમાણિક પત્રકાર પાળે છે. દુનિયાના કોઈપણ સ્વીકૃત પત્રકારત્વની સંસ્થા (જેમ કે સીપીજે, આરજેએફ) એ પત્રકારત્વના કેટલાક સાર્વત્રિક મૂલ્યો નક્કી કર્યા છે..

પહેલું સત્ય અને ચોકસાઈ: પત્રકારે પ્રકાશન પહેલાં માહિતીની ચકાસણી કરવી, ખોટી માહિતી આપવી નહીં.

બીજું સ્વતંત્રતા: પત્રકાર કોઈ પણ સત્તા, જાહેરાતખોર કે રાજકીય પક્ષથી સ્વતંત્ર હોય.

ત્રીજું તટસ્થતા અને નિષ્પક્ષતા: એણે તથ્યોને એવી રીતે રજૂ કરવા કે દર્શક પોતાનો નિર્ણય લઈ શકે.

ચોથું માનવતા: કોઈપણ સમાચાર રજૂ કરતી વખતે પીડિતની ગરિમા, ગોપનીયતા અને માનવીય અસરનું ધ્યાન રાખવું.

પાંચમું જવાબદારી: ભૂલ થાય તો એ સ્વીકારવી, સુધારો કરવો. આ મૂલ્યો વિશ્વભરના પત્રકારો માટે એકસરખા છે.

પત્રકારની જવાબદારી અને અનૈતિકતાના મૂલ્યો શું છે? પત્રકારની સૌથી મોટી જવાબદારી એ છે કે એ લોકતંત્રના ચોકીદાર છે. એણે સત્તામાં બેઠેલા લોકોના કામકાજ પર નજર રાખવી, ગેરરીતિઓ ઉજાગર કરવી, અને નાગરિકોને સાચી માહિતી આપવી. જો પત્રકાર આ કરવાનું છોડી દે, તો એ અનૈતિકતાના ઘણા પાતાળમાં પડી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે પેઇડ ન્યૂઝ, એટલે કે પૈસા લઈને ખોટા સમાચાર આપવા; એજંડા ડ્રિવન જર્નાલિઝમ, એટલે કે પહેલેથી નક્કી કરેલા નિષ્કર્ષને સાબિત કરવા માટે પસંદગીયુક્ત તથ્યો રજૂ કરવા; સનસનાટીભર્યા સમાચારથી ડર ફેલાવવો; અને સૌથી ખતરનાક –સત્તા સાથે હાથ મિલાવીને વિરોધીઓને ‘દેશદ્રોહી’ ઠેરવવા. આ બધું પત્રકારત્વના સાર્વત્રિક મૂલ્યોનો ભંગ છે.

એંકરની જવાબદારી હોય છે ? ખરી સવાલ છે..

અહીં એક મોટો ભેદ છે. પત્રકારની જવાબદારી કાયદેસર હોય છે. જો કોઈ પત્રકાર જાણીબૂજીને ખોટા સમાચાર આપે, તો એની સામે માનહાનિનો કેસ થઈ શકે, પ્રેસ કાઉન્સિલ જેવી સંસ્થાઓ એની સામે કાર્યવાહી કરી શકે, અને એની નોકરી જોખમમાં મૂકી શકાય. પરંતુ એંકર મોટે ભાગે ‘કોમેન્ટર’ તરીકે કામ કરે છે. એ ‘કોમેન્ટરી’ કરે છે, એટલે એને કહેવાની છૂટ હોય છે કે ‘આ મારો અભિપ્રાય છે’. આમ એ તથ્ય અને અભિપ્રાય વચ્ચેની સરહદ પર ઊભો રહીને જવાબદારીથી બચી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો એંકર કહે, “મારા મતે આ નેતા ભ્રષ્ટ છે,” તો એને પકડી શકાય નહીં, પણ જો એ જ વાત ‘સમાચાર’ તરીકે કહે કે “તપાસમાં આ નેતા ભ્રષ્ટ સાબિત થયા,” અને એ ખોટું હોય, તો એ જવાબદાર ગણાય. આજે ઘણા એંકરો આ જ કાયદેસરની ચતુરાઈથી જવાબદારીથી બચી જાય છે. પત્રકારો પાસે આવી છૂટ નથી – એમની દરેક વાતનો પુરાવો એમની પાસે હોવો જોઈએ.

પત્રકાર તટસ્થ ખબર આપે છે, એંકર કોમેન્ટરી કરે છે આ સિદ્ધાંત ક્યાં ખોવાયો ?

આ સિદ્ધાંત ખૂબ સરળ છે: પત્રકાર ઘટનાસ્થળેથી તથ્યો લાવે, એંકર સ્ટુડિયોમાં બેસીને એ તથ્યો પર ચર્ચા કરાવે. પણ આજે આ સીમાઓ તૂટી ગઈ છે. ઘણા એંકરો પોતે ઘટનાસ્થળે જઈને ‘સ્ટંટ’ કરે છે, પોતે જ તપાસ કરે છે, પોતે જ ચુકાદો આપે છે, અને પોતાના વિરોધીઓને સીધા સ્ટુડિયોમાં બોલાવીને એમની ‘કટોકટી’ કરે છે. આમાં પત્રકારત્વનો સૌથી મહત્ત્વનો તબક્કો તથ્યોની ચકાસણી સંપૂર્ણપણે છોડી દેવામાં આવે છે. એંકર જે ખબર આપે છે એ મોટે ભાગે એના અંગત એજંડા, એના માલિકના રાજકીય ઝુકાવ, કે જાહેરાતખોરોના હિત પ્રમાણે હોય છે.

આજે દેશમાં ‘ઝેરી એંકરો’ લોકતંત્રને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે ?

આજના ટીવી મીડિયામાં એક નવો વર્ગ ઊભો થયો છે ઝેરી એંકરો’. એમની ઓળખ એ છે કે એ સતત બૂમો પાડે છે, શિષ્ટાચાર ભૂલી જાય છે, સત્તા પક્ષને ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાં પણ ઢાલ બનીને ઊભા રહે છે, અને વિપક્ષને ગમે તેવો સવાલ હોય તો એને ‘દેશદ્રોહી’, ‘तोड़फोड़ करने वाले’ જેવા લેબલ લગાવી દે છે. એમની ડિબેટ એ ડિબેટ નથી હોતી, એ તો એકતરફી ધમાચકીડ હોય છે. એમાં સવાલ પૂછવાની જગ્યાએ હુમલો કરવામાં આવે છે, તથ્યોની જગ્યાએ અભિપ્રાયો ધસી આવે છે, અને જે મહેમાન એમના મત સાથે સહમત ન હોય એને ‘ નીકલ જાઓ’ કહીને બહાર કાઢી મૂકવામાં આવે છે. ગુજરાત માં પણ ઘણા બૂમો પાડી ગુસ્સો કરી જાણે હમણાં જીવ નીકળી જાય ટીવી ના સ્પીકર ફાટી જાય એવા અવાજ કરી ને જાણે સાસુ વહુ ની સિરીયલ માં સાસુ વહુ ને સામે એક્ટિંગ કરતી હોય એમ રીત સર ની એક્ટિંગ કરતા જોવા મળે છે…..

સમાચાર કોમેન્ટર તરીકે એંકરનું પ્રયોજન શું હોવું જોઈએ એ વિચાર કરવા જેવું છે.

જો એંકર ‘કોમેન્ટર’ છે, તો એનું કામ હોવું જોઈએ ઘટનાના વિવિધ પાસાઓ સમજાવવા, નિષ્ણાતો વચ્ચે સંવાદ કરાવવો, દર્શકોને મૂંઝવતા મુદ્દાઓ સ્પષ્ટ કરવા. પણ એટલું જ. એણે પોતે ચુકાદો આપવાનો નથી, એણે પોતાનો એજંડો ચલાવવાનો નથી, એણે દર્શકોને ‘શું વિચારવું’ એ કહેવાનું નથી. સાચા કોમેન્ટરની ઓળખ એ છે કે એ સવાલ પૂછે, જવાબ ન આપે. એ તથ્યો રજૂ કરે, અભિપ્રાય ન થોપે. એ શિષ્ટાચારથી વાત કરે, બૂમો પાડીને પોતાની વાત ‘સાબિત’ ન કરે. પણ આજે આપણે જે જોઈએ છીએ એ બરાબર એનાથી ઊલટું છે.

તાજેતરનું ઉદાહરણ: બંધારણ વિવાદ અને ખાપ પંચાયતોનું સમર્થન

તાજેતરમાં જ્યારે દેશમાં સામાજિક બંધારણ અને મહિલા અધિકારોની વાત ચાલી રહી હતી, ત્યારે કેટલાક ટીવી એંકરો એવા જોવા મળ્યા જેઓ ભારતના બંધારણની વિરુદ્ધમાં જઈને ખાપ પંચાયતો જેવી સામંતશાહી પ્રથાઓનું સમર્થન કરતા હતા. બંધારણ મહિલાને પોતાની મરજીથી જીવવાનો, લગ્ન કરવાનો, છૂટાછેડા લેવાનો હક આપે છે. પણ આ એંકરોએ ખુલ્લેઆમ કહ્યું કે ‘ખાપ પંચાયતો સમાજને જોડી રાખે છે’, ‘બંધારણથી ઉપર સમાજ છે’ જેવી વાતો કરી. આ ફક્ત બંધારણ વિરોધી નથી, એ મહિલા વિરોધી પણ છે. એક એંકરે સ્ટુડિયોમાં બેસીને એવી ભાષા વાપરી કે જે ખુલ્લેઆમ મહિલાના અધિકારોની મજાક ઉડાવતી હતી. આ કોઈ એક ચેનલની વાત નથી, આ એક પેટર્ન છે.

મહિલા વિરોધી માનસિકતાનું પ્રસારણ

એક જાણીતા એંકરે લાઈવ ડિબેટમાં એવી ભાષા વાપરી કે જેમાં એમણે મહિલાઓની બંધારણીય આઝાદીને ‘વેશ્યાવૃત્તિ’ સાથે સરખાવી દીધી. આ કોઈ એક ગફલત નહોતી, આ એક સુવિચારિત વાક્ય હતું. આવી ભાષા કોઈપણ સ્વસ્થ લોકતંત્રમાં અસ્વીકાર્ય છે. પણ શું થયું? એંકરને કોઈ રોકી શક્યું? એમની સામે કોઈ કાર્યવાહી થઈ? આ સવાલ છે કે જ્યારે એંકરની કોઈ જવાબદારી ન હોય, ત્યારે એ ગમે તે કહી શકે છે. જો કોઈ પત્રકાર આવું લખત, તો એની નોકરી જતી, એની સામે કેસ થાત. પણ એંકર હોવાનો અર્થ એ છે કે એ ‘કોમેન્ટરી’ કરી રહ્યો છે, એટલે એને ‘અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવાની આઝાદી’ના નામે બધું ચાલે છે.

વિદેશી ઉદાહરણો જેમ કે અમેરિકા, રશિયા અને યુરોપ ની વાત કરવી પણ જરૂરી છે, આ ઘટના માત્ર ભારતની નથી. અમેરિકામાં ફોક્સ ન્યૂઝના ટકર કાર્લસન જેવા એંકરોએ વર્ષો સુધી એવી કોમેન્ટરી કરી કે જેને અદાલતમાં ‘જાણીબૂજીને ખોટા સમાચાર’ ગણવામાં આવ્યા. કાર્લસનને ડોમિનિયન વોટિંગ સિસ્ટમ સામેની તેમની કોમેન્ટરી માટે ફોક્સ ન્યૂઝે ૭૮ કરોડ ડોલરનો દાવો પતાવવો પડ્યો. આમ છતાં કાર્લસન પર વ્યક્તિગત રૂપે કોઈ કાર્યવાહી ન થઈ, કારણ કે એ ‘કોમેન્ટર’ હતો. રશિયામાં રાજ્ય નિયંત્રિત મીડિયાના એંકરો યુક્રેન યુદ્ધ વિશે એવી કોમેન્ટરી કરે છે કે જેને યુરોપિયન યુનિયને પ્રતિબંધિત કરી છે, પણ રશિયામાં એ ‘દેશભક્તિ’ ગણાય છે. બ્રિટનમાં બીબીસી જેવી સંસ્થામાં એંકર અને પત્રકાર વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદ છે ન્યૂઝ રીડર માત્ર ખબર વાંચે છે, કોમેન્ટરી અલગ લોકો કરે છે, અને બંનેની જવાબદારીઓ અલગ હોય છે.

મૂળ પ્રશ્ન જે ક્યારે કોઈ નથી બતાવતું એ છે પત્રકારો અને એંકરોની આર્થિક અસમાનતા

ભારતમાં પત્રકારો અને એંકરોના પગાર વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. ન્યૂઝમિનિસ્ટર જેવી સંસ્થાના ૨૦૨૩ના સર્વે મુજબ, દેશમાં 80 ટકા પત્રકારોને દર મહિને 15,000 રૂપિયાથી ઓછો પગાર મળે છે. ઘણા પત્રકારો તો 8000-10,000 રૂપિયામાં કામ કરે છે. બીજી તરફ, ટોપના ટીવી એંકરો દર મહિને 20 લાખથી 1 કરોડ રૂપિયા સુધી કમાય છે. કેટલાક એંકરો તો એક જાહેરાત ડીલથી કરોડો રૂપિયા કમાઈ લે છે. આ અસમાનતા મીડિયા ઉદ્યોગની સૌથી મોટી નૈતિક સમસ્યા છે. જે લોકો તથ્યો એકઠા કરવા મેદાનમાં ધૂળ ખાય છે, એમને ગુજરાન ચલાવવા જેટલું નથી મળતું, જ્યારે જે લોકો સ્ટુડિયોમાં બેસીને બૂમો પાડે છે, એ લાખો-કરોડો કમાય છે. આનું પરિણામ એ આવ્યું છે કે પત્રકારત્વમાં યોગ્ય લોકો આવતા અટકી ગયા છે, અને જે આવે છે એમને પણ સિદ્ધાંતો પાળવાની છૂટ નથી, કારણ કે આર્થિક દબાણ એમને ગોદી મીડિયામાં ધકેલી દે છે.

આ ઝેરી એંકરો સામે શું ઉપાય? એ જાણવો જોઈએ પહેલો ઉપાય છે, દર્શકોની જાગૃતિ. જે ચેનલના એંકર બૂમો પાડે છે, જે ચેનલ ડિબેટના નામે ઉશ્કેરણી કરે છે, એ ચેનલ બંધ દેખવા ની કરવી. જાહેરાતખોરોને પત્ર લખવો, સોશિયલ મીડિયા પર એવા એંકરોના કાર્યક્રમોને ટ્રેન્ડ ન કરવા. બીજો ઉપાય –કાયદાકીય. પ્રેસ કાઉન્સિલ જેવી સંસ્થાઓને વધુ સક્રિય બનાવવી, જેથી એંકરો પણ જવાબદાર બની શકે. ત્રીજો ઉપાય મીડિયા સાક્ષરતા. શાળાઓમાં, કોલેજોમાં બાળકોને શીખવાડવું કે સમાચાર અને કોમેન્ટરી વચ્ચે શું ફરક છે, સ્ત્રોત કેવી રીતે ચકાસવો, એક જ ચેનલને સત્યનો એકમાત્ર સ્ત્રોત કેમ ન માનવો. ચોથો ઉપાય પત્રકારોને યોગ્ય પગાર અને સુરક્ષા. જ્યાં સુધી પત્રકારો ભૂખે મરતા હશે, ત્યાં સુધી એ ગોદી મીડિયામાં જશે. જ્યારે પત્રકારોને સન્માન અને સુરક્ષા મળશે, ત્યારે જ સાચું પત્રકારત્વ ટકી શકશે.

છેલ્લી વાત પત્રકાર અને એંકરની ભૂમિકા અલગ કરો, લોકતંત્ર બચાવો

પત્રકાર અને એંકર બંને જરૂરી છે. પત્રકાર વિના સમાચાર નહીં આવે, એંકર વિના એ સમાચાર લોકો સુધી સરળતાથી નહીં પહોંચે. પણ જ્યાં સુધી આ બંનેની ભૂમિકાઓ, જવાબદારીઓ અને સીમાઓ નક્કી ન થાય, ત્યાં સુધી લોકતંત્રને નુકસાન થતું રહેશે. પત્રકાર તથ્યો શોધે, એંકર એ તથ્યોને સમજાવે આ સરળ સૂત્ર જો મીડિયા હાઉસ ભૂલી જાય, તો પછી જે બાકી રહે છે એ માત્ર ભક્તિ છે, પત્રકારત્વ નહીં. આજે દેશમાં આપણે જે જોઈ રહ્યા છીએ એ ભક્તિ છે, પત્રકારત્વ નથી. અને ભક્તિ લોકતંત્રને બચાવી શકતી નથી, એ તો લોકતંત્રને ખાઈ નાખે છે. જો આપણે લોકતંત્ર બચાવવો હોય, તો સૌથી પહેલાં આપણે પત્રકાર અને એંકર વચ્ચેનો ભેદ સમજવો પડશે, એંકરોની મર્યાદાઓ નક્કી કરવી પડશે, અને પત્રકારોને એમનો હક, એમનો પગાર, એમનું સન્માન પાછું આપવું પડશે.

છેલ્લે પત્રકાર એટલે તથ્યોનો શોધક, સત્યનો સિપાહી, લોકતંત્રનો ચોકીદાર. એંકર એટલે એ સમાચારને રજૂ કરવાનું માધ્યમ. આજે દેશમાં આ ભેદ ભૂંસાઈ ગયો છે. ‘ઝેરી એંકરો’ નામના નવા વર્ગે પત્રકારત્વની જગ્યા લઈ લીધી છે. એ બૂમો પાડે છે, ઉશ્કેરણી કરે છે, બંધારણ વિરુદ્ધ જાય છે, મહિલા વિરોધી ભાષા બોલે છે, અને ‘કોમેન્ટરી’ના આશરે જવાબદારીથી બચી જાય છે. એમની સામે કોઈ કાર્યવાહી નથી થતી, કારણ કે એમની કોઈ જવાબદારી નથી. બીજી તરફ, સાચા પત્રકારો ગુજરાન ચલાવવા જેટલો પગાર પણ નથી મેળવતા. આ અસમાનતા, આ અન્યાય, આ લોકતંત્રની હત્યા છે. જો આપણે આ બદલવું હોય, તો આપણે દર્શક તરીકે જાગૃત થવું પડશે, યોગ્ય મીડિયાને પ્રોત્સાહન આપવું પડશે, અને એંકરોને એમની જગ્યાએ રાખવા પડશે એટલે કે એ કોમેન્ટર છે, સત્યના વિતરક નથી.

આ લખાણ કોઈ એક ચોક્કસ ચેનલ કે વ્યક્તિ સામે નથી. એ તો પત્રકારત્વ અને કોમેન્ટરી વચ્ચેના સાર્વત્રિક ભેદને સમજવાનો પ્રયાસ છે. દુનિયાના કોઈપણ સ્વસ્થ લોકતંત્રમાં પત્રકાર અને એંકરની ભૂમિકાઓ સ્પષ્ટ હોય છે. આપણે એ સ્પષ્ટતા પાછી મેળવવી જ પડશે.

BY: અંકિત ઠાકોર