ડિસીઝન વિશેષ: આદિવાસી સમુદાયમાં હોળીની ઉજવણી અને તેની પાછળની માન્યતાઓ મુખ્યધારાના હિંદુ પરંપરાથી અલગ છે. મુખ્યધારાના હિંદુ હોળીમાં (ખાસ કરીને શહેરી અને હિંદુ પરંપરાગત વિસ્તારોમાં) હોળીનું મુખ્ય કારણ પ્રહલાદ અને હોલિકાની પૌરાણિક કથા છે:
રાક્ષસ રાજા હિરણ્યકશિપુનો પુત્ર પ્રહલાદ વિષ્ણુનો ભક્ત હતો. હિરણ્યકશિપુએ તેને મારવા અનેક પ્રયાસ કર્યા, છેવટે તેની બહેન હોલિકા (જેને અગ્નિમાં ન બળવાનું વરદાન હતું) પ્રહલાદને ખોળામાં લઈને આગમાં બેઠી. ભગવાનની કૃપાથી પ્રહલાદ બચી ગયા અને હોલિકા બળી ગઈ. આથી હોલિકા દહન એ દુષ્ટતા પર સત્ય-ભક્તિની જીતનું પ્રતીક બન્યું.
પરંતુ આદિવાસી સમુદાયમાં હોળી મોટે ભાગે આ કથાથી અલગ છે:
આદિવાસીઓ માટે હોળી મુખ્યત્વે વસંતઋતુ, નવા પાકની ઉજવણી, ફસલ ચક્ર અને પ્રકૃતિના સ્વાગતનો તહેવાર છે. પ્રહલાદ-હોલિકા કે હિરણ્યકશિપુની કથા તેમની પરંપરામાં કેન્દ્રમાં નથી હોતી. તેના બદલે બોનફાયર (આગ) શુદ્ધિકરણ, ખેતરની સુરક્ષા અને નવા વર્ષની શરૂઆત માટે હોય છે. પ્રાકૃતિક રંગ (જેમ કે ખાખરાના ફૂલોમાંથી) વાપરવામાં આવે છે. નૃત્ય, હોળીના ગીતો, ઢોલ-નગારા જેવા આદિવાસી વાજિંત્રો અને વેશભૂષા મુખ્ય આકર્ષણ હોય છે.
મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર (નર્મદા વિસ્તાર), ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં તારીખ પણ ગામના મુખિયા/પટેલ/પુજારા નક્કી કરે છે, જેથી આસપાસના ગામોના લોકો પણ જોડાઈ શકે. આદિવાસી હોળી વધુ લોક-કૃષિ આધારિત અને પ્રકૃતિ-કેન્દ્રિત છે, જ્યારે મુખ્યધારાની હોળી પૌરાણિક-ધાર્મિક છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં આ બંનેનું મિશ્રણ પણ જોવા મળે છે, પણ મૂળ આદિવાસી પરંપરા અલગ જ છે. આ તફાવત ભારતની સાંસ્કૃતિક વિવિધતાનું સુંદર ઉદાહરણ છે!
આદિવાસી હોળીના ગીતોમાં પ્રહલાદ-હોલિકાની કથા આવતી નથી; તેના બદલે રંગ, પ્રેમ, યુવાની, પ્રકૃતિ અને સામૂહિક આનંદ વધુ હોય છે. આ તફાવત છે આદિવાસી હોળી અને હિન્દુ હોળી તહેવારની માન્યતાનો.
BY: સેજલ ગરાસિયા
