સુરત: અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના આદ્ય પ્રણેતા, પ્રખર સમાજસુધારક અને અદમ્ય યુગપુરુષ કવિ નર્મદ (નર્મદાશંકર લાલશંકર દવે) ગુજરાતી અસ્મિતા અને બૌદ્ધિક જાગરણના સાચા પ્રવર્તક રહ્યા છે. ૨૪ ઑગસ્ટ, ૧૮૩૩ના રોજ સુરતની પાવન ભૂમિ પર જન્મેલા નર્મદે મધ્યકાલીન જડતામાંથી ગુજરાતી પ્રજાને આધુનિકતાના ઉંબરે લાવવામાં પાયાનું પ્રદાન આપ્યું છે.
તેમણે કવિતા, ગદ્ય, નિબંધ, નાટક, સંશોધન, આત્મકથા, શબ્દકોશ અને નિર્ભીક પત્રકારત્વ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન લાવીને સમાજમાં ચેતનાનો શંખ ફૂંક્યો હતો. કવિ નર્મદના મુખ્ય સાહિત્યિક અને સામાજિક પ્રદાન: પોતાની આત્મકથા મારી હકીકત દ્વારા ભૂલો અને આંતરિક મનોમંથનનો દંભ વગર એકરાર કર્યો, જે તત્કાલીન પરંપરાગત સમાજમાં અભૂતપૂર્વ હતો. ગુજરાતી ભાષાને નર્મગદ્ય દ્વારા તાર્કિક શૈલી આપી અને કવિતાને શૃંગારમાંથી બહાર લાવી રાષ્ટ્રપ્રેમ તથા સામાજિક ક્રાંતિ સાથે જોડી. નર્મગદ્યની રચના કરીને ભાષા અને સાંસ્કૃતિક વારસાને લુપ્ત થતો અટકાવવાનો ઐતિહાસિક પ્રયાસ કર્યો. અમર રચના જય જય ગરવી ગુજરાત દ્વારા સંકુચિત પ્રદેશવાદથી ઉપર ઉઠી સાંસ્કૃતિક સ્વાભિમાન અને માનવતાનું ગૌરવગાન કર્યું. ડાંડિયો પત્ર દ્વારા પરદેશી હકૂમત સામે અને અંધશ્રદ્ધા, બાળવિવાહ તથા જાતિવાદ જેવા સામાજિક કુરિવાજો સામે તીક્ષ્ણ પ્રહારો કર્યા.
કવિ નર્મદની મહાનતા તેમની અસહમતિ વ્યક્ત કરવાની નિર્ભયતા અને સત્ય પ્રત્યેના આગ્રહમાં રહેલી છે. લોકપ્રિયતાની પરવા કર્યા વગર સમાજને આરીસા સામે ઊભો રાખનાર આ અદમ્ય ક્રાંતિકારી વગર આધુનિક ગુજરાતની વૈચારિક યાત્રા સદા અપૂર્ણ રહેશે.
