સેલવાસ: ગુજરાત સહિત ભારતના અનેક આદિવાસી વિસ્તારોમાં આજે પણ પરંપરાગત રીતે વપરાતી મોટી પથ્થરની ઘંટી (જેને સ્થાનિક ભાષામાં ઘંટી, ચક્કી કે હાથની ચક્કી કહેવામાં આવે છે) માત્ર અનાજ દળવાનું સાધન નથી, પરંતુ આદિવાસી જીવનશૈલીનું એક મહત્વનું પ્રતીક છે. આ ઘંટી મોટા વૃક્ષના થડમાં બેસાડીને બનાવવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા સવાર-સાંજ ઘઉં, બાજરી, જુવાર, મક્કી કે રાગી જેવા અનાજને તાજું દળવામાં આવે છે.
આ પરંપરાગત ઘંટીનો ઉપયોગ શારીરિક વ્યાયામનું એક અનોખું સ્વરૂપ છે. લાકડાની મૂઠ પકડીને ગોળ ફેરવવાની ક્રિયા એક પ્રકારનું ફુલ-બોડી વર્કઆઉટ છે, જેમાં પેટ-કમરના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે, હાથ-ખભા-પીઠની તાકાત વધે છે, હિપ્સ અને પગમાં ફ્લેક્સિબિલિટી આવે છે, પાચનતંત્ર સુધરે છે અને સ્ટેમિના અનેરું રહે છે. યોગશાસ્ત્રમાં આ ક્રિયાને ‘ચક્કી ચલનાસન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે બેલી ફેટ ઘટાડવા, PCOD અને માસિક અનિયમિતતા જેવી સમસ્યાઓમાં ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે.
આ ઘંટીથી તાજું દળાયેલું લોટ પૌષ્ટિકતાનો ખજાનો છે. પરંપરાગત પથ્થરની ચક્કીમાં ધીમી અને ઠંડી પ્રક્રિયા થતી હોવાથી અનાજનું બ્રાન, જર્મ અને એન્ડોસ્પર્મ સંપૂર્ણ રહે છે. મિલમાંથી આવતા લોટની તુલનામાં આ લોટમાં 2-4 ગણું વધુ ફાઈબર, પ્રોટીન, આયર્ન, વિટામિન B અને E, મેગ્નેશિયમ જેવા પોષકતત્વો મળે છે. આનાથી પાચન સુધરે છે, એનર્જી લેવલ વધે છે, બ્લડ સુગર સ્થિર રહે છે, એનિમિયા દૂર થાય છે અને હાડકાં મજબૂત બને છે. તાજા લોટમાં વિટામિન્સનું ઓક્સિડેશન ઓછું થાય છે, જેથી સ્વાદ અને પોષણ બંને અલગ જ રહે છે.
આદિવાસી સમાજની આ જીવનશૈલી આપણને મહત્વનો પાઠ શીખવે છે કે સાદગીમાં જ સાચી તાકાત, સ્વાસ્થ્ય અને પોષણ છુપાયેલું છે. મહેનતથી બનેલું તાજું ખોરાક અમૃત સમાન છે. આજના ઝડપી અને મશીનીકૃત જીવનમાં આ પરંપરાગત પદ્ધતિને પુનઃજીવિત કરવાની જરૂર છે. આ પરંપરાને સલામ! આદિવાસી સમાજની આવી અમૂલ્ય વારસાને સમાજના આરોગ્ય અને પોષણ માટે પ્રેરણારૂપ બનાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
BY: મુકેશ પટેલ
