ખેરગામ: આદિવાસી સમાજના હક અને અધિકારનો પ્રશ્ન આજે માત્ર એક માંગ અથવા આંદોલન સુધી સીમિત રહ્યો નથી; આ પ્રશ્ન સમાજના અસ્તિત્વ, આત્મસન્માન અને ભવિષ્ય સાથે સીધો જોડાયેલો છે. વર્ષોથી આદિવાસી સમાજે અનેક પ્રયાસો કર્યા, અનેક નેતાઓ પર વિશ્વાસ મૂક્યો અને અનેક વખત સંઘર્ષ કર્યો, છતાં આજે પણ સમાજ પોતાનાં મૂળભૂત હક અને અધિકાર માટે લડવા મજબૂર છે. આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે અત્યાર સુધી અપનાવવામાં આવેલો માર્ગ પૂરતો અસરકારક સાબિત થયો નથી.
આ સમસ્યાનો મૂળ કારણ કોઈ એક સરકાર, કોઈ એક પક્ષ કે કોઈ એક વ્યક્તિ નથી. મુખ્ય સમસ્યા છે — વ્યવસ્થાગત ખામી અને સાચી વિચારધારાત્મક લીડરશીપનો અભાવ. આ પ્રશ્નનો ઉકેલ કોઈ એક MLA કે MP લાવી શકે એવો નથી, કારણ કે પદ અને સત્તા પોતે બદલાવ લાવતા નથી; બદલાવ ત્યારે આવે છે જ્યારે સમાજની અંદરથી જ ચેતના અને દિશા ઉભી થાય.
આ સંઘર્ષ કોઈ ખુરશી મેળવવા માટેનો નથી, ન તો કોઈ ચૂંટણી જીતવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા છે. આ લડાઈ સંપૂર્ણપણે વિચારધારાની છે — એવી વિચારધારા જે સમાજને સર્વોપરી માને અને વ્યક્તિ, પક્ષ અથવા સત્તાને તેના નીચે રાખે. પરંતુ એટલું પણ સાચું છે કે માત્ર વિચારધારા હોવી પૂરતી નથી. વિચારને હકીકતમાં ફેરવવા માટે તેને અમલમાં મૂકવાની ક્ષમતા હોવી જરૂરી છે.
વર્ષોથી જે સંગઠનાત્મક માળખું આદિવાસી સમાજમાં કાર્યરત રહ્યું છે, તે હવે સમયસાપેક્ષ રહ્યું નથી. તે માળખાએ સમાજને એક ઓળખ આપી હશે, પરંતુ બદલાતી દુનિયા અને ભવિષ્યના પડકારો માટે તે પૂરતું નથી. હવે જરૂરી છે એવું માળખું જે આધુનિક વિચારધારાથી સજ્જ હોય, કાયદા અને બંધારણની સમજ ધરાવતું હોય અને રાજકીય તથા વહીવટી પ્રણાલીઓ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તેની ઊંડાણપૂર્વક જાણકારી ધરાવતું હોય.
આદિવાસી સમાજને હવે ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયાથી બહાર આવીને સ્ટ્રેટેજિક વિચાર તરફ આગળ વધવું પડશે. વિરોધ જરૂરી છે, પરંતુ વિકલ્પ અને ઉકેલ વધુ જરૂરી છે. માટે એવી ટીમ ઊભી કરવી પડશે જે ફ્યૂચરિસ્ટિક વિચારો ધરાવે, કાનૂની લડાઈ લડવાની ક્ષમતા રાખે, નીતિ-નિર્માણની પ્રક્રિયા સમજે અને સમાજના હિતમાં આ જ્ઞાનને અમલમાં મૂકી શકે.
સારાંશમાં કહીએ તો, આદિવાસી સમાજનો ઉકેલ કોઈ રાજકીય પદમાં નથી, પરંતુ સમાજકેન્દ્રિત વિચારધારા, મજબૂત સંગઠન, કાનૂની અને રાજકીય સમજ અને અસરકારક ઇમ્પ્લિમેન્ટેશનમાં છે. જ્યારે સમાજ વિચાર અને અમલ — બંનેમાં સક્ષમ બનશે, ત્યારે કોઈ પણ સત્તા તેને અવગણી શકશે નહીં. સાચો બદલાવ બહારથી નહીં, પરંતુ સમાજની અંદરથી જ જન્મે છે.
BY: હિતેશ પટેલ
